دختر هخامنش

باز هم به نقل از بازتاب.....



دكتر ثريا مكنون

۴ مرداد ۱۳۸۵ - قبل از ظهر ۱۰:۱تعداد بازديد: 16097كد خبر: ۴۳۸۶۰

مديرگروه بررسي مسائل زنان ـ پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي ـ گروه بررسي مسائل زنان

پس از گذشت 27 سال از انقلاب اسلامي، هنوز موضوع رعايت حجاب به‌ عنوان معضلي در برنامه‌هاي اوليه قرار داشته و آزمودن روش‌هاي گوناگون (تشويق، تنبيه، اخطارو ...) در برابر جذابيت‌هاي مادي غرب نتوانسته است، چندان موفقيتي در گسترش فرهنگ حجاب به دست آورد. پيشنهاد‌ها براي رفع شبهات و حل ريشه‌اي مسائل ديني در جامعه، بيشتر مقطعي و موضعي بوده و برنامه‌ريزي كه ابزار اصلي تغيير وضعيت جامعه در موضوعات گوناگون، از جمله حجاب است، در اولويت‌هاي پاياني قرار دارد.

برپايي نمايشگاه‌ها و ارائه مدل‌هاي متنوع در حجاب زنان در روزهاي اخير چند مطلب را به ذهن مي‌آورد:
ـ پيدايش تناقض در برنامه‌ها و روش‌هاي برخورد با موضوع زنان كه با انتزاعي و جدا ديدن موضوعات مربوط به زنان و ناديده گرفتن يا غرق شدن در «شرايط اجتماعي»، راه‌حل‌هايي ارائه داده كه نه تنها نتوانسته است، مشكل را حل كند، بلكه موضوع را به مراتب پيچيده‌تر كرده است.

ـ تصويب لوايح و دستورالعمل‌هاي رسمي براي به كارگيري زنان در امور تصميم‌سازي آن هم در سطح بين‌الملل، تشويق به كسب مدارك و مدارج علمي از يك طرف، و گفت‌وگو، پند، موعظه و تشويق به رفتار تجمل‌گرايانه، تحريص ذايقه و تنوع‌طلبي در پسند زنان (از پوشش ظاهري تا وسايل زندگي، خوراك، تزيينات و حتي افكار) آن هم عمدتاً به بهانه حفظ كيان خانواده و سالم‌سازي ارتباط زناشويي.
از سوي ديگر، موجب تشديد حسادت، حرص، افزايش ميزان مصرف‌گرايي زنان و رقابت با يكديگر در موضوعات كاملاً كم‌اهميت و جزيي شده است.

ـ آيا مي‌توان از خانمي كه براي تهيه غذاهاي متنوع يا خودآرايي براي همسر، يا تهيه وسايل تزييني و تفنني، ساعت‌ها وقت مي‌گذارد، انتظار داشت كه فرصت و علاقه براي يادگيري و تحليل موضوعات اساسي جامعه در سطح ملّي و بين‌الملل داشته و براي حضور در مشاغل تصميم‌سازي، علاقه و اهتمام بورزد؟
زماني كه در اصل موضوع، جايگاه زن در جامعه و در راه‌حل‌ها و برنامه‌هاي پيشنهادي، اختلافات فاحشي ديده مي‌شود، معرفي انواع حجاب (آن هم عمدتاً براي كساني كه حجاب را پذيرفته‌اند) چه فوايد اقتصادي يا فرهنگي مي‌تواند داشته و با تقريب چند درصد پذيرش عمومي روبه‌رو خواهد بود؟

ـ هزينه كردن براي برنامه‌هايي از اين دست و اين‌كه زنان با حفظ حجاب بهتر است، تنوع در رنگ و مد را رعايت كرده و به گونه‌اي آراسته باشند كه همسر و ديگر افراد خانواده آن را پسنديده و راضي باشند، خود نوعي تحقير و تنزيل منزلت براي زنان به شمار مي‌آيد. وقتي سازمان‌ها و مراكز اجرايي در ايران، موضوع زنان را براي برخي فعاليت‌هاي خود انتخاب كرده و محصولاتي چون نمايشگاه، كتاب، سخنراني و موعظه ... درباره زنان ارائه مي‌دهند، انسان را به ياد معضلات ديگر اجتماعي مانند رفع نيازهاي معتادان، بزهكاران و حتي حفظ محيط‌زيست، جنگل‌ها، ترافيك و... مي‌اندازد، به اين معنا كه رفع مشكلات قشر زنان (نيمي از جامعه) هم‌تراز و هم‌سطح با موضوعات ناهنجار اجتماعي قرار مي‌گيرد.

اگر دين اسلام دستور‌هايي براي مسلمانان داده، شامل همه اقشار جامعه مي‌شود و همه انسان‌ها موظف به انجام آن هستند. چرا برخي گمان مي‌كنند، زنان جزو اقشاري هستند كه بايد حقوق و وظايفشان را به آنان يادآوري كرد، ولي برخي مردها و جوانان با پوشش‌هاي نامرتب و زننده، آرايش‌ها و زينت‌آلات زنانه، نياز به تذكر ندارند؟
آيا مي‌توان ترديد كرد، تنها غرب نيست كه نگرش ابزاري و بعضاً نازل به زن دارد؟ تعريف از آزادي اختيار و مقام زن با استناد به آيات و روايات به صورت نظري با روش‌هاي عملي موجود، چه هماهنگي مي‌تواند داشته باشد؟

لازمه هر برنامه فرهنگي در هر نظام اجتماعي، بسترسازي همراه با برنامه‌ريزي دقيق و قاعده‌مند براي پذيرش آن از سوي قشر مخاطب است و مرحله نهايي هر برنامه، معرفي و ارائه راه‌حل اجرايي و عملي است. در زماني كه نيازهاي انسان‌ها، به‌ويژه زنان، مرتباً توسعه يافته و تحت تأثير شرايط و تغييرات در بخش‌هاي ديگر جامعه نيازهاي جديد پيدا مي‌شود، ارضاي اين نيازها به صورت سابق و تنها با به كارگيري ابزار و تكنيك‌هاي غربي امكان‌پذير است.

برگزاري نمايشگاه حجاب پيش از تعيين جايگاه اين موضوع در يك نظام فرهنگي و اسلامي و تعيين نسبت آن با ديگر موضوعات، حركتي انفعالي در برابر گرايش گسترده فرهنگ غربي در داخل كشور است. اگر حجاب اسلامي مانند ديگر موضوعات انقلاب، امري اساسي و اصولي است، بايد ابزار اشاعه آن نيز برگرفته از موضوع و با هدف تأثيرگذاري حتي در خارج از مرزها و در كشورهاي اسلامي ديگر ‌باشد، در حالي كه برگزاري نمايشگاه با استفاده از مدل‌ها، ابزار و حتي شيوه اجرا، مشابه كشورهاي غربي (استفاده از انواع آرايش صورت، صحنه نمايش، موسيقي متن و .... با اختلاف پوشش موها و شكل و ظاهر لباس) تنها مورد استفاده زنان محجبه به شكل مدرن‌تر خواهد بود، در حالي كه «اقامه فرهنگ حجاب» در جامعه براي زن و مرد بايد مقدم بر مدل حجاب باشد.

به عبارت ديگر، امروز جامعه ما مبتلا به دوگانگي در تصميم‌سازي و برنامه‌ريزي براي زنان است و شايد به دليل همين تشتت است كه پس از گذشت سال‌ها از پيروزي انقلاب اسلامي، حتي ضرورت طراحي ساختار مدل‌مندي كه بتواند منزلت اقشار زنان را بر پايه ميزان نزديكي و دوري آنها به ارزش‌هاي انقلاب اسلامي و كارآمدي آنها در توسعه نظام، پيش‌بيني كند، احساس نشده است، چه رسد به برنامه‌ريزي و تحقيق براي طراحي و توليد مدل مورد نظر.
كارهاي انجام شده براي حفظ و توسعه حجاب در ايران، با ناديده گرفتن طبقه‌بندي و موضوع‌شناسي متناسب با جامعه اسلامي همراه بوده و عوارض ناشي از آن مشابه ديگر موضوعات در نظام اسلامي به ويژه درباره زنان است.

پيش از پيدايش زمينه پذيرش، شناسايي گرايش‌ها و بررسي سياست حجاب و مطالعه ارتباط مراحل با يكديگر و اولويت‌گذاري، ارائه مدل‌هاي گوناگون پوشش اسلامي براي توسعه حجاب، به احتمال قوي، عموميت پيدا نكرده و تأثير آن هم مقطعي خواهد بود.
براي حل معضلات فرهنگي، پيشنهاد مي‌شود كه «سياست برنامه‌ريزي» را بر «فرهنگ» و «اقتصاد برنامه»، مقدم داشته و «جهت» برنامه‌ريزي كلان اجتماعي را از بُعد «فردي» به «گروهي» و سپس به برنامه‌هاي «سازماني و اجتماعي» تغيير دهند. به علاوه براي ايجاد زمينه پرورش زنان مسلمان، مقدورات اقتصادي بايد بنا بر تشخيص اولويت موضوعات در جامعه ايران و با ديدگاه توسعه‌اي در جهان توزيع و هزينه شود. البته اگر تشخيص داده شود، حجاب زنان داراي اولويت اوّل فرهنگي است، بايد نسبت به اين موضوع گسترده‌تر و زيربنايي‌تر تحقيق و بررسي شده و حاصل آن با روش‌هاي متفاوتي به جامعه عرضه شود. براي همين، مي‌توان در سه محور به هم پيوسته نسبت به موضوع حجاب برنامه‌ريزي كرد.
ـ برنامه «توليد» پوشش اسلامي زنان،
ـ سازماندهي «توزيع» پوشش اسلامي زنان،
ـ جريان «مصرف» پوشش اسلامي زنان.

از آنجا كه راه‌حل‌هاي مقطعي و موردي در سطح «مصرف»، نتوانسته است گرايش و انگيزه رعايت حجاب را براي عموم زنان در جامعه افزايش دهد، به نظر مي‌رسد، بايد يك مرحله علمي و تحقيقي را مقدم بر جريان مصرف و تنوع در پوشش اسلامي، مورد نظر قرار داد.
بنابراين، حاصل اين پژوهش بايد فرهنگ‌سازي و ايجاد انگيزش براي پذيرش حجاب كرده و راه‌حل عملي ارائه كند.

...